Michiel op de Sporen

Berichtgeving waar je tenen van gaan krullen, zo kun je het omschrijven: wetenschappelijke artikels in de algemene media. Maandag stond op de website van Het Belang Van Limburg een artikeltje over een plan van paleontoloog  Jack Horner. Deze wetenschapper was adviseur voor de Jurassic Parkfilms. Zijn plan is om kippen zo genetisch te manipuleren dat ze kenmerken van dinosauriërs vertonen. Een dinokip dus.

De schrijvers van dit artikel letten blijkbaar niet echt op met de wetenschappelijke waarde van dit plan. Zonder enige nuancering publiceren ze het volgende:

Volgens Horner beschikken kippen,  afstammelingen van de Tyrannosaurus Rex, over dinosaurusgenen. In  theorie kunnen die genen geactiveerd worden voor de ontwikkeling van  tanden,  een  lange  staart  en klauwen  in plaats van vleugels.

Hadden de schrijvers wat meer research gedaan, dan hadden ze hier zeker een opmerking bij gemaakt. Het is goed mogelijk dat Horner dit denkt, maar vogels, laat staan kippen, stammen helemaal niet af van Tyrannosaurus rex (dat trouwens cursief en met een kleine letter bij het tweede deel van de naam moet geschreven worden, regel in wetenschappen). Het is een hardnekkig misverstand. Een eiwit van de T. rex werd ooit gevonden en het bleek dat dit eiwit verwant was met een eiwit in de kip. Wijst dit op een verwantschap? Vast wel, maar daarom niet in rechte lijn. Het is nu eenmaal zo dat we van de kip heel wat eiwitten kennen. Het is geen kwestie van “meest op de kip lijken”, we hebben gewoon (nog) niet genoeg eiwitten van andere wezens om de T. rex mee te vergelijken. Een vertekenend beeld.

Bovendien is er een wereldwijde consensus over de afstamming van vogels. Vogels stammen af van dino’s, dat is vrijwel zeker. Een belangrijke ontdekking die dat bewijst, is die van de Archeopterix, een dino met pluimen en vliegvermogen. Het dier is bezwaarlijk een vogel te noemen, maar dat is maar een kwestie van definitie. Het had nog klauwen en tanden, iets wat vogels missen. Het dier zelf wordt gezien als een schakel op de lijn tussen dino’s en vogels, of zeker als een directe aftakking van die lijn. Het dier zelf komt uit de late Juraperiode, wat betekent dat er al vogelachtige wezens bestonden in die periode. T. rex komt uit het Krijt, de periode nà het late Jura. Sterker: hij bestond enkel in het late Krijt, de laatste periode van de dino’s. Daarvoor zat dus al een eerdere Krijtperiode en het Jura. Daarenboven lijkt T. rex maar weinig op vogels, terwijl er wel al beestjes rondvlogen die méér op vogels lijken, miljoenen jaren daarvoor al. Er bestonden dus al vogels toen T. rex leefde. Het is wel geweten dat T. rex en vogels een gemeenschappelijke voorouder delen. T. rex had vermoedelijk vogelachtige kenmerken, zoals veren. Maar die voorvader leefde dus al veel vroeger. Dat vogels – en bij uitbreiding kippen – van dat grote beest afstammen, is dus onzin. Het is niet duidelijk of HBVL of Horner dit heeft verzonnen, maar het artikel maakt helaas niet duidelijk dat het fout is.

Afgezien daarvan is er nog één opmerking te maken: de dinogenen op zich. Zoals gezegd, vogels stammen inderdaad af van dinosauriërs. Ze vertonen daar trouwens nog veel kenmerken van. Maar het is weinig waarschijnlijk dat we terug in de tijd kunnen gaan. Veel van de dinokenmerken (genen) die vogels niet meer nodig hadden, zijn gewoon verdwenen. Overbodige genen worden als een last ervaren en verdwijnen na een hele tijd. Toegegeven, er zullen er nog zeker zijn en ja, die kunnen misschien ook geactiveerd worden. Maar vogels zijn zeker ook al vele genen kwijt. Het is een beetje alsof je van mensen zeer primitieve apen zou willen maken, dat gaat ook niet. Het genoom is geen databank van genen die we ooit hadden. De oude genen veranderen in nuttigere of worden onklaar gemaakt en verdwijnen zo stilaan. Genen veranderen constant. Als ongebruikte genen veranderen, is het wezen zelf nog even levensvatbaar, dus kan het veranderen zo veel het wil (in principe). Zo verdwijnt het gen over een lange periode helemaal. Zo is het zeker al gebeurd met enkele dinokenmerken in vogels.

Nee, dino’s uit vogels halen is echt nog niets voor morgen. Het zal bijna zeker DNA van dino’s vereisen. En dat is er nauwelijks. Waarom zouden we ook een oude dino willen terwijl er boven ons hoofd duizenden vliegen, op de wereld miljoenen zweven of lopen, elke dag weer? De merel in je tuin, de kraai in je schoorsteen, de struisvogel in de dierentuin…

Tweede voorbeeld

Ook Het Laatste Nieuws doet graag mee aan deze onwetenschappelijke berichtgeving. In een artikel hadden ze het over zonnen als middel tegen kanker, weliswaar in beperkte mate, anders wordt het gevaarlijk. De fout zit in het volgende:

Vitamine D zou het risico op enkele kankers tot 40 procent kunnen verkleinen. Omdat die vitamine ook in zonlicht zit, is zonnen noodzakelijk.

Vitamine D is inderdaad belangrijk en zonnen is daarbij inderdaad ook een must. Maar vitamine IN zonlicht? Nee, dat is echt nonsens. In zonlicht zit UV-licht en zichtbaar licht, allerlei stralen. Maar geen vitaminen. De zon zorgt er wél voor dat onze huid vitamine D aanmaakt, maar dat doet het lichaam zelf, onder invloed van het UV-licht.

Dat krijg je er dus van als je gewone journalisten over wetenschap laat schrijven. Maar het volstaat niet om nieuws onder te brengen in een rubriek “wetenschap” of “de dierenarts” om het wetenschappelijk juist te maken. Voor echte wetenschap moet je bij wetenschappers zijn. De wetenschapskrant van De Standaard wordt door zo’n mensen geschreven, bijvoorbeeld. Er zijn ook genoeg wetenschappelijke sites die het nieuws brengen zoals het echt is. Oppassen is de boodschap.